دوستی با عقل، دشمنی با جهل [شرح حدیث]
در میان آموزههای ناب اهلبیت(ع)، گاه عباراتی به چشم میخورد که همچون چراغی روشن، مسیر زندگی را برای انسان مشخص میکند. یکی از این گوهرهای ناب، سخن امام علی(ع) است که فرمودند: «دوست هر کس عقل اوست و دشمنش جهل اوست.» این کلام کوتاه، اما پرمغز، دنیایی از معنا و مفاهیم را در خود جای داده است. بیایید با هم به تأملی عمیقتر در این سخن بپردازیم.
عقل؛ رفیق راه و چراغ هدایت
عقل، بزرگترین نعمتی است که خداوند به انسان عطا کرده است. قرآن کریم بارها و بارها انسان را به تعقل دعوت کرده و آن را یکی از ویژگیهای برجسته مؤمنان دانسته است. در آیهای از قرآن آمده است:
«إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ»؛ «همانا در این [نشانهها] آیاتی است برای گروهی که تعقل میکنند.» (سوره نحل: 12)
عقل همان چراغی است که مسیر درست را به ما نشان میدهد. وقتی انسان با عقل خود مشورت کند، تصمیماتش خردمندانهتر و عاقلانهتر خواهد بود. اما آیا همه ما همیشه به ندای عقل گوش میدهیم؟ یا گاه در پیچوخم زندگی، جهل را بر عقل ترجیح میدهیم؟
جهل همیشه بهصورت آشکار دشمنی نمیکند. گاهی خود را در لباس دوست نشان میدهد و ما را به مسیری نادرست هدایت میکند. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «جهل، ریشه تمام بدیهاست.»(1) این بیان نورانی یعنی هر گناه و اشتباهی که از انسان سر میزند، از جهل او نشأت میگیرد.
در زندگی روزمره، مثالهای فراوانی از این دشمنی جهل وجود دارد. زمانی که فردی بدون آگاهی وارد مسیری میشود یا تصمیمی میگیرد که عاقبت آن را نمیداند، در حقیقت به جهل خود اجازه داده است که کنترل زندگیاش را به دست گیرد.
در تاریخ اسلام، داستانهای بسیاری وجود دارد که اهمیت عقل و خطرات جهل را به تصویر کشیده است. یکی از این داستانها مربوط به جنگ صفین است که در آن سپاه معاویه با حیلهای ساده اما مکارانه، قرآنها را بر سر نیزه کرد تا سپاه امام علی(ع) را فریب دهد. برخی از یاران امام(ع) که دچار جهل و سادهلوحی بودند، فریب این حیله را خوردند و امام خود را مجبور کردند که حکمیت را بپذیرد. (از ذوالفقار علی برنده تر سراغ داری؟ آری! جهل جماعت) نتیجه این جهل، شکاف عمیقی بود که در میان مسلمانان ایجاد شد و زمینهای برای تقویت دشمنان اسلام فراهم آورد.
امروزه روانشناسان معتقدند که تصمیمگیریهای مبتنی بر تعقل و تفکر منطقی، نتایج بهتری نسبت به تصمیمات احساسی دارد. تحقیقی که در دانشگاه هاروارد انجام شده است، نشان میدهد افرادی که پیش از تصمیمگیری به تحلیل منطقی مسائل میپردازند، کمتر دچار پشیمانی میشوند.(2) این یافته علمی نیز تأییدی بر سخن امام علی(ع) است که عقل را دوست واقعی انسان معرفی کردهاند.
برای اینکه عقل را به بهترین دوست خود تبدیل کنیم، باید آن را تقویت کنیم. مطالعه، تفکر و مشورت با افراد خردمند، راههایی هستند که میتوانند به رشد عقل کمک کنند. همچنین باید از جهل دوری کنیم؛ یعنی از تصمیمات عجولانه، رفتارهای احساسی و تأثیرپذیری از دیگران بدون تحقیق و بررسی پرهیز کنیم.
زندگی ما میدان انتخاب بین عقل و جهل است. هرگاه عقل را انتخاب کنیم، مسیرمان روشنتر و آیندهمان مطمئنتر خواهد بود. اما اگر جهل را برگزینیم، باید منتظر پیامدهای تلخ آن باشیم. بیایید با انتخاب عقل به عنوان دوست حقیقی خود، زندگیای سرشار از موفقیت و آرامش بسازیم.
پاورقیها:
نهج الفصاحه، حدیث ۲۴۵